Senaristler İçin Film ve Kitap Önerileri

Paris'te bir hapishane hücresinde dört mahkûm tünel kazarak kaçmayı planlarken, hücreye yeni bir mahkûm, Claude Gaspard, yerleştirilir.

İncelemeye değer çünkü: Gerilim bir sırdan değil bir **işten** doğuyor: filmin büyük bölümü kazmanın, ses çıkarmadan taş kırmanın, nöbetçinin adımlarını saymanın kendisi. Senarist için ders şu — süreç anlatmak sıkıcı değildir, yeter ki her adımın bir **yakalanma bedeli** olsun. İkinci ders kurulumda: ekibe dışarıdan katılan yeni adam hem seyircinin gözüdür (her şey ona, yani bize açıklanır) hem de hikâyenin soru işaretidir (ona güvenilebilir mi?). Tek bir karakter iki işi birden görüyor. İzleme egzersizi: kaçış planının her aşamasının yanına "burada ne ters gidebilir" sorusunun cevabını yaz; cevabı olmayan sahneyi bul. Becker filmin çekimi bittikten birkaç hafta sonra hayatını kaybetti. (Senaryo: Jacques Becker, José Giovanni, Jean Aurel; Giovanni'nin romanından.)

themoviedb.org →

320 sayfa; romancı Orhan Kemal'in Türk sinemasında senaryo yazarken edindiği deneyimden çıkan teknik notlar ve iki senaryosu.

Okumaya değer çünkü: Raftaki senaryo kitaplarının çoğu çeviri ve Hollywood örnekleriyle konuşur; bu kitap bir Türk yazarın, Türk sinemasının üretim koşulları içinde yazdığı metinleri önüne koyar. En kullanışlı tarafı **Murtaza**: Orhan Kemal'in kendi romanının adı. Bir yazarın düzyazıda iç sesle, betimlemeyle kurduğu bir karakteri, yalnız davranış ve replikle kurmak zorunda kaldığında neyi attığını, neyi değiştirdiğini görmek için romanla senaryoyu yan yana okumak, uyarlama üzerine okunabilecek pek çok kuramdan daha somut bir alıştırmadır. Kitapyurdu'nda satışta; sayfada 3–5 günde kargoya verildiği yazıyor.

kitapyurdu.com →

Çavuşesku dönemi Romanya'sında, yurtta kalan Otilia, oda arkadaşı Gabita'nın yasadışı bir kürtaj için bir otel odasında buluşacağı günü örgütlemeye çalışır.

İncelemeye değer çünkü: Filmin başı dertte olan kişisi Gabita'dır, ama film **Otilia'nın** filmidir — ve bu ayrım, tıkanan taslakların çoğunda eksik olan şeydir. Kahraman, sorunu yaşayan kişi değil, sorunu **taşımak zorunda kalan** kişidir; seçimleri olan, bedel ödeyen, geri dönemeyen odur. İkinci ders daha da kullanışlı: filmin en gergin sahnesi otel odasında değil, Otilia'nın sevgilisinin ailesiyle oturduğu **yemek masasındadır**, ve o sahnede konudan tek kelimeyle bile söz edilmez. Masadaki insanlar işlerinden, kuşaklardan, yemekten konuşur; Otilia susar ve biz onun aklının nerede olduğunu biliriz. Bir sahnenin konusu ile o sahnede gerçekten olan şeyin ayrı olabileceğini bundan daha net gösteren örnek azdır. Üçüncüsü ölçekle ilgili: bir gün, birkaç mekân, uzun ve kesintisiz planlar — büyük bir ahlaki mesele için büyük bir prodüksiyon gerekmiyor. 2007 Cannes'da Altın Palmiye aldı. (Senaryo: Cristian Mungiu.)

themoviedb.org →

290 sayfa; adı ne diyorsa onu yapıyor — kısa filmin kendi senaryo problemlerini, uzun metrajın küçültülmüş hâli saymadan anlatıyor.

Okumaya değer çünkü: Raftaki senaryo kitaplarının neredeyse tamamı uzun metrajı öğretir; oysa bu sayfadaki açık kapıların neredeyse tamamı kısa film istiyor — Esenler 20 dakika, İFSAK 20, AB İnsan Hakları 3–10, Kısa Film Uzun Etki **5**. Bu ikisi aynı iş değildir ve farkı bilmemek en sık şu hatayı doğurur: üç perdeyi on dakikaya sıkıştırmaya çalışmak. Kısa filmin kendi ekonomisi var — tek bir dönüş, geç girilen bir sahne, açıklanmayan bir geçmiş, ve çoğu zaman tek bir karar anı. Nash bunu kurulum, süre, karakter sayısı ve bitiş üzerinden tek tek açıyor; kitabın ikinci faydası da yazara şunu sorduruyor: elimdeki fikir gerçekten kısa film mi, yoksa uzun metrajın ilk on sayfası mı? Kitapyurdu'nda satışta; sayfada 3–5 günlük temin süresi belirtiliyor.

kitapyurdu.com →

İstanbul'da gömlekçi dükkânı işleten Selim, bulduğu para dolu çantayı saklayınca sıradan hayatını da saklamak zorunda kaldığı bir hayata dönüştürür.

İncelemeye değer çünkü: Karakter değişimi burada yeni bir kişilik ilanıyla değil, **bir kararı korumak için alınan küçük kararlarla** ilerliyor. Parayı saklamak, yalan söylemeyi; yalanı sürdürmek, çevresindeki insanları başka gözle görmeyi gerektiriyor. Taslağında kahramanın birdenbire değiştiğini hisseden yazar için somut bir izleme egzersizi: her sahnenin başındaki seçenekleri ve sonunda kapanan seçeneği yaz. Gerilim, dışarıdan gelen büyük bir düşmandan önce karakterin kendi hayatını daraltmasından doğuyor. (Senaryo: Reha Erdem.)

themoviedb.org →

Fransız Alpleri'nde kayak tatilindeki İsveçli bir aile, otelin terasında öğle yemeği yerken kontrollü bir çığın üzerlerine geldiğini sanır; birkaç saniye sonra ortada ne yaralı ne hasar vardır, ama baba o birkaç saniyede kaçmıştır.

İncelemeye değer çünkü: Tetikleyici olayın **ne kadar küçük olabileceğini** gösteren bir film. Kimse ölmüyor, kimse yaralanmıyor, hukuki bir sonuç yok — yalnızca bir adam koşuyor ve karısı bunu görüyor. Buna rağmen olay iki saatlik bir filmi taşıyor, çünkü Östlund onu bir kaza olarak değil bir **kanıt** olarak kullanıyor: o andan sonra evlilikteki her replik, kimin ne gördüğü üzerine bir pazarlığa dönüşüyor. Tıkanan taslaklarda en sık yapılan hata olayı büyütmektir; bu film tersini yapıyor ve gerilimi olayın boyutundan değil **kabul edilmemesinden** üretiyor. İkinci ders inkârın nasıl yazıldığında: adam yalan söylemiyor, hatırlamadığını söylüyor, ve sahne sahne o savunma aşınıyor — alt metnin bir karakteri nasıl çıplak bıraktığını izlemek için birebir. Üçüncüsü türle ilgili: film ne dram ne komedi, ikisi arasında duruyor ve seyirci gülerken rahatsız oluyor; tonu bilerek tek bir yere oturtmamak da bir karardır. Cannes'da Belirli Bir Bakış jüri ödülünü aldı. (Senaryo: Ruben Östlund.)

themoviedb.org →

288 sayfa; Hollywood klasiklerinden senaryo örnekleri ve anekdotlar üzerinden, seyirciyi yakalayan ve çekilebilir senaryolar yazmanın pratik ilkelerini anlatıyor.

Okumaya değer çünkü: Raftaki senaryo kitaplarının neredeyse tamamı senaryo yazarları ya da senaryo öğretmenleri tarafından yazılmıştır. Bu kitabın farkı yazarının **yönetmen ve kurgucu** olması: Dmytryk elli filmden fazla yönetti ("Crossfire", "Caine İsyanı"), ve mesleğe kurgu masasında başladı. Bu, metne bakışını değiştiriyor — sorduğu soru "bu sahne iyi mi" değil, "bu sahne çekildiğinde ve kesildiğinde ne oluyor". Bir yazarın kendi başına göremediği tam olarak budur: sayfada doğru duran bir geçişin kurguda neden tutmadığı, tarif edilen bir anın neden çekilemediği. Uyarlama bölümü ayrıca geniş. Kitap 1985'te yazıldı ve örnekleri eski; ama sorduğu sorular sete ve masaya ait olduğu için eskimiyor. Rafın az önerilen köşesinde duruyor — Field, McKee ve Snyder okuduktan sonra "peki bunu kim çekecek" diye sormaya başlayanın kitabı.

kitapyurdu.com →

Tokat'ın Erbaa ilçesinde ağabeyiyle elektrikçi dükkânı işleten Celal'in evi de işi de tıkanmıştır; Samsun'daki pavyonda tanıştığı kadına duyduğu ilgi, aklına karısından kurtulma fikrini düşürür.

İncelemeye değer çünkü: Bir planın adım adım çökmesi nasıl yazılır — filmin bütün yapısı bu tek soruya cevap. Celal'in kurduğu her tedbir, bir sonraki sahnede kendi aleyhine dönüyor ve gerilim yeni olaylardan değil **aynı planın artan bedelinden** doğuyor. Kara komedinin motoru da burada: seyirci niyeti biliyor, sonucu bilmiyor, ve mesafe açıldıkça hem geriliyor hem gülüyor. İkinci ders başlıkta: "vavien" iki ayrı noktadan kumanda edilen elektrik anahtarıdır — Celal'in iki hayat arasında gidip gelmesini anlatan bu ad, filmin mesleğinden çıkarılmış; metaforu dışarıdan getirmek yerine karakterin kendi dünyasından bulmanın örneği. Üçüncüsü diyaloglarla ilgili: senaryoyu Celal'i oynayan **Engin Günaydın** yazdı, ve replikler bilgi taşımak için değil oynanmak için kurulmuş; tümcelerin yarım kaldığı, susulan, geçiştirilen yerler oyuncunun alanı olarak bırakılmış. 3. Yeşilçam Ödülleri'nde En İyi Senaryo aldı. (Senaryo: Engin Günaydın.)

themoviedb.org →

620 sayfa; alt başlığı "Bir Sanat ve Beceri Olarak Profesyonel Uyarlama Teknikleri" ve kitap adının söylediği şeyi harfiyen yapıyor — ilk taslaktan sonrasını, yani işin asıl yapıldığı yeri anlatıyor.

Okumaya değer çünkü: Raftaki senaryo kitaplarının neredeyse tamamı "nasıl yazılır" sorusuna cevap veriyor; hiçbiri "yazdın, peki şimdi ne yapacaksın" demiyor. Oysa yazarın gerçek işi orada başlar: ilk taslak bir sondan çok bir **teşhis malzemesidir** ve onu okunabilir hâle getiren şey ilhamdan çok yöntemdir. Epps yöntemi olan bir yazar — "Top Gun" ve "Dick Tracy"nin senaristi, ve otuz yıldır USC'de ders veriyor; kitabın gücü de akademik değil mesleki: stüdyo notu almış, metnini defalarca sökmüş birinin anlattığı revizyon sırası. Taslağı bitip "iyi mi kötü mü bilmiyorum" noktasında kalan herkes için doğru kitap. Uyarlama bölümü ayrıca değerli: başkasının metnini (roman, öykü, gerçek olay) senaryoya çevirirken neyin atılacağına nasıl karar verildiği, Türkçede az yazılmış bir konu. Kalın ve pahalı; ama bir kez alınıp yıllarca dönülen türden.

kitapyurdu.com →

Simin ülkeden gitmek ister, Nader alzheimer hastası babasını bırakamaz; ayrılık kararının ardından eve bakıcı olarak gelen hamile kadının başına gelen bir olay, iki aileyi mahkemeye taşır.

İncelemeye değer çünkü: Çatışmayı bir kötü adam olmadan kurmanın en temiz örneği. Filmdeki beş kişinin beşinin de savunulabilir bir gerekçesi var — kimse yalan söylemek için yalan söylemiyor, herkes koruduğu biri için susuyor. Yazarken kolay olan, birinin haksız olmasıdır; zor olan, seyircinin tarafını seçemediği bir sahne yazmaktır ve gerilim tam olarak orada doğar. İkinci ders bilginin dağıtımında: Farhadi neyi kimin bildiğini sahne sahne ayrı tutuyor, seyirciye de herkesten biraz fazlasını veriyor ama hiçbir zaman tamamını vermiyor. Üçüncüsü ölçekle ilgili — film bir merdiven boşluğunda, bir dairede ve bir mahkeme koridorunda geçiyor; büyük bir ahlaki mesele için büyük bir prodüksiyon gerekmediğinin kanıtı. 2012'de En İyi Yabancı Film Oscar'ını aldı, senaryosu da aday gösterildi. (Senaryo: Asghar Farhadi.)

themoviedb.org →

336 sayfa; adı "piyes" dese de kitap bir tiyatro el kitabı değil, dramatik yazının üç temeli üzerine kurulmuş bir yöntem: öncül (premise), karakter, çatışma.

Okumaya değer çünkü: Türkçe rafta senaryo denince önce Field, McKee ve Snyder çıkar; oysa üçünün de dayandığı kaynak 1946'da yazılmış bu kitaptır ve bizde "tiyatro tekniği" bölümünde durduğu için senaristin karşısına hiç çıkmaz. Egri'nin ısrarı şu: yazmaya yapıdan değil ÖNCÜLDEN başlanır — "büyük hırs yıkıma götürür" gibi tek cümlelik bir iddia. Öncülü olmayan bir metin, kaç dönüm noktası eklersen ekle nereye varacağını bilmez; tıkanan taslakların çoğunda eksik olan basamak da budur. Karakter bölümü ayrıca ders niteliğinde: kişiyi fiziksel, toplumsal ve ruhsal olmak üzere üç boyutta kurma yöntemi, "karakter kâğıdı" doldurmanın bugün hâlâ en kullanışlı hâli. Yapı kitaplarının hepsinden önce ya da hepsinden sonra okunur; ortasında okunmaz.

kitapyurdu.com →

Rumelihisarı'nda evsiz yaşayan Mahsun geceleri araba çalıp içinde uyur, sabah aldığı yere bırakır; eroin bağımlısı bir kadına duyduğu ilgi bu döngüyü bozar.

İncelemeye değer çünkü: Kendini anlatamayan bir kahraman nasıl yazılır — bu filmin bütün cevabı davranışta. Mahsun neredeyse hiç konuşmaz; onu tanımamızı sağlayan şey tekrarlanan tek bir eylemdir, ve her tekrarda küçük bir şey değişir. Yükselme buradan gelir; olay ekleyerek değil, aynı eylemin bedelini artırarak. İkincisi, senaryonun MALİYETİ üzerine ders: 76 dakikalık film 24 çekim gününde, ödünç alınmış ekipmanla çekildi — çünkü metin baştan bir adamı, bir semti ve bir arabayı istiyordu. İlk filmini yazan biri için asıl soru "ne anlatacağım" kadar "bunu neyle çekebilirim"dir. 1996 Altın Portakal'da En İyi Senaryo dahil dört ödül aldı. (Senaryo: Derviş Zaim.)

themoviedb.org →

210 sayfa; kitap adını iki bölümden alıyor ve tam olarak o ikisini ayırıyor: anlatım tekniği (seyirci bilgiyi nasıl alır) ve dramaturji (hikâye nasıl kurulur).

Okumaya değer çünkü: Raftaki senaryo kitaplarının çoğu yapıyı anlatır — üç perde, dönüm noktaları, karakter yayı. Foss'un ayrı durduğu yer şu: "ne oluyor" ile "seyirci bunu nasıl öğreniyor" iki ayrı iştir ve tıkanan sahnelerin çoğu ikincisinden tıkanır. Bilgiyi kimin bildiği, ne zaman verildiği ve hangi kanaldan (görüntü mü, replik mi, kurgu mu) geldiği tek tek ele alınıyor. Kısa ve teknik; Field ya da McKee okuduktan sonra "peki bunu sahne düzeyinde nasıl yaparım" diye soranın kitabı.

kitapyurdu.com →

Broadway'in en güçlü köşe yazarı, kız kardeşinin sevgilisinden kurtulmak için ona muhtaç bir tanıtımcıyı görevlendirir.

İncelemeye değer çünkü: diyalog burada süs değil silah. Kimse ne istediğini düz söylemez; her replik bir güç hamlesi ve iki karakter arasındaki borç ilişkisini bir tık daha sıkar. "Diyalog nasıl yazılır" sorusuna verilmiş en sert cevaplardan biri — üstelik alt metnin ne olduğunu tarif etmeden gösteriyor. (Senaryo: Clifford Odets, Ernest Lehman.)

themoviedb.org →

Konu bulma, karakter yaratma ve dramatik yapı üzerine 328 sayfa; yazarın 51 yıllık yazarlık ve 36 yıllık öğretmenlik birikiminden çıkmış.

Okumaya değer çünkü: senaryo rafındaki kitapların çoğu çeviridir ve Amerikan stüdyo düzenini anlatır. Bu kitap aynı zanaatı Türkçe düşünerek kuruyor — dramatik yapıyı tiyatro ve senaryo üzerinden birlikte ele aldığı için sahne kurmayı da öğretiyor.

kitapyurdu.com →

Namus cinayetinden yattığı hapisten çıkan Yusuf'un gidecek yeri yoktur; bir taşra otelinde birbirine kenetlenmiş üç kişinin hayatına girer.

İncelemeye değer çünkü: Geçmişi anlatmanın iki yolu vardır ve Demirkubuz zoru seçer — kimse geçmişini açıklamaz, biz onu davranıştan çıkarırız. Bekir'in otel lobisindeki uzun anlatısı bunun tek istisnasıdır ve tam da bu yüzden filmin en sarsıcı sahnesidir: bilgi esirgendiği ölçüde değer kazanır. Üç karakterin birbirine bağımlılığı da örnek bir kurulum — kimse ötekini bırakamıyor, çünkü herkesin gideceği yer tükenmiş. Çatışmayı olaydan değil durumdan üretmek buna denir.

themoviedb.org →

Logline yazmaktan 15 basamaklı "beat sheet"e, tür sınıflandırmasından sahne kartlarına — 212 sayfalık, tamamen pratiğe dönük bir el kitabı.

Okumaya değer çünkü: Field yapıyı adlandırır, McKee sahnenin içini söker; Snyder ise masaya oturduğunda ne yapacağını söyler. Kitabın en işe yarar tarafı kuralları değil teşhis araçları: "kahramanı sevdiren an" ya da "her şeyin kaybedildiği an" gibi basamaklar, tıkandığın taslakta hangi parçanın eksik olduğunu dakikalar içinde gösterir. Kalıbı ezber diye alma — Snyder'ın kendisi de formülü değil kontrol listesini savunuyor.

kitapyurdu.com →

Los Angeles'ta bir özel dedektif sıradan bir aldatma takibiyle işe başlar, kentin su hakları etrafında dönen çok daha büyük bir suçun içine düşer.

İncelemeye değer çünkü: Bilgiyi ne zaman vereceğini bilen bir senaryo. Dedektif her öğrendiğiyle bir sonraki yanlış varsayıma taşınır, seyirci de onunla yanılır; Robert Towne'un metni bu yüzden ders kitabı sayılır. Kahraman finalde kazanmaz — türün beklentisini kıran bir sonun yine de doğru hissettirmesi, o sonun kaç sahne önceden hazırlandığıyla ilgilidir.

themoviedb.org →

İşsiz bir senarist, unutulmuş bir sessiz sinema yıldızının malikânesine sığınır ve ona "geri dönüş" senaryosu yazmayı kabul eder.

İncelemeye değer çünkü: Filmi ölmüş bir adam anlatıyor — "kim anlatıyor, ne zaman anlatıyor" sorusunun en cesur cevabı. Wilder ve Brackett kendi mesleklerini malzemeye çeviriyor: senarist olmanın ne olduğunu senaryo diliyle yazan ilk büyük örnek.

themoviedb.org →

Eski İstanbul'un onurlu plakçısı Muhsin Bey ile Urfa'dan gelen türkücü Ali Nazik'in yolları kesişir: biri sanatı, öteki şöhreti ister.

İncelemeye değer çünkü: Olay örgüsü iki karakterin dünya görüşünün çarpışmasından doğuyor — "çatışma nesnesi bulmak" dersi. Turgul kaybeden adamı acındırmadan yazıyor; karakteri savunmadan sevdirmenin örneği.

themoviedb.org →

Üç perde, dönüm noktaları, sekans mantığı — senaryo yapısının en çok okunan giriş kitabı; Türkçe baskısı 410 sayfa.

Okumaya değer çünkü: Yapıyı ilk kez adlandıran kitap: yazdığın sahnenin hikâyenin neresine denk geldiğini görmeni sağlar. Kuralları ezber diye değil, teşhis aracı diye oku — "burası neden sürüklüyor?" sorusunun cevabı çoğu zaman buradadır.

alfakitap.com →

Türkçe yazılmış, dramaturji temelli bir senaryo kuramı; örnekleri Türk ve dünya sinemasından, 272 sayfa.

Okumaya değer çünkü: Çeviri kitapların atladığı yeri doldurur: yerel anlatı geleneğiyle klasik dramaturjiyi aynı masaya koyar. "Kuram" başlığından korkma — kitap örneklerle yürüyor ve sahne çözümlemesi yapmayı öğretiyor.

kitapyurdu.com →