Senaryo Terimleri Sözlüğü

Senaryo yazarken geçen kavramlar tek sayfada: alt metin, dramatik ironi, ek-biç, perde, dönüşsüz kapı — tanımı ve en sık yapılan hatasıyla.

Kendi sayfası olan terimler

Sektör terimleri

Sinemada yerleşik kavramlar — başka kaynaklarda da bu adla geçerler.

Ek-Biç (Plant & Payoff)

Önce masumca "ekilen" bir detayın (nesne, bilgi, alışkanlık) sonra dramatik karşılığıyla "biçilmesi." Saliha'nın önlüğü: ilk sahnede fırlatılır (ek), son sahnede çiviye asılır (biç).

Sık hata: Biçilmeyen ekler (unutulan detay) ya da ekilmeden biçmek (bahane gibi duran çözüm — 4.5'teki "sonradan kilit").

İlgili ders: Bölüm 6 (yakında)

Premise (Hikâyenin İddiası)

Hikâyenin dünyaya öne sürdüğü tez. Tema soru sorar, premise taraf tutar. Günlük dilde "ana fikir"e yakındır; farkı: ana fikir konuyu söyler, premise iddia eder. Soru işareti testi: sonuna "?" konulabiliyorsa premise değildir.

Sık hata: Konu bildirmek ("filmim yalnızlık hakkında"), slogan atmak ("yalnızlık kötüdür") ya da soru cümlesi yazmak — soru işareti varsa elindeki hâlâ tema.

İlgili ders: 2.4

Antagonist

Kahramanın hedefinin karşısında duran temel güç — "kötü kişi" demek değildir; insan olduğunda, eylemini sürdürebileceği bir gerekçesi olmalıdır.

Sık hata: Karikatür kötü (gerekçesiz) ya da isteği "kahramanı engellemek" olan kukla.

İlgili ders: 3.5

Niyet ve Engel

Sahne motorunun iki parçası: karakterin o sahnedeki somut yönü (niyet) ve onu zorlayan karşı basınç (engel). Masa testi: "Bu sahnede kim ne istiyor, ne onu zorluyor?"

Sık hata: Niyeti sadece kahramana vermek — diğerleri cevap makinesine döner; sahne tekler.

İlgili ders: 3.8

İlk-Son Sahne Aynası

Filmin ilk ve son sahnesinin aynı öğeyi (mekân, nesne, eylem) **farklı anlamla** tekrar etmesi — değişimin cetveli. Önlük: ilk sahnede fırlatılır, son sahnede çiviye asılır.

Sık hata: Aynayı birebir tekrar sanmak — öğe aynı kalır, anlam değişmek zorundadır; değişmiyorsa ayna değil kopyadır.

İlgili ders: 3.6 (yapı boyutu Bölüm 6'da)

Vuruş

İskeletin eklem noktası — filmin beş temel vuruşu: Açılış Görüntüsü · İlk Kapı · Orta Nokta Aynası · İkinci Kapı · Doruk. (İng. beat.)

Sık hata: Her sahneyi vuruş sanmak — vuruş işaret noktasıdır, arası merdivenle (sahnelerle) dokunur.

İlgili ders: 6.6

Okulun kendi terimleri

Bu adlandırmalar Senaryo Okulu'na ait; derslerde bu adla anılıyorlar.

Klişe Testi

Bir cümlenin/motivasyonun/bedelin sahiden o karaktere ait olup olmadığının testi: "Bu, başka herhangi bir karaktere/filme aynen uyar mı?" Uyuyorsa kimseye ait değildir.

Sık hata: Testi yalnızca logline'a uygulamak — motivasyon, bedel ve premise'e de uygulanır.

İlgili ders: 2.6

Kalkan

Karakterin geçmişte işine yaramış ama bugün bedel ödeten koruyucu davranış kalıbı — kusurun "mantığı" (Cemal'in yardım istememesi: bir zamanlar onur, bugün yıkım).

Sık hata: Kusuru sıfat olarak yazmak ("inatçı") — kalkan bir davranıştır ve sahnede engel olarak çalışır.

İlgili ders: 3.4

Senarist Parmağı

Yazarın eli karakterin kararında görünmesi: karakter, kendi mantığından değil "senaryo öyle istediği için" davranır. Seyirci parmağı hep görür.

Sık hata: En sık iki yeri: motivasyon ("çünkü öyle gerekiyordu") ve çözülmeyen bariz çözüm (bkz. Kolaylık Tuzağı).

İlgili ders: 3.3

Kolaylık Tuzağı

Tek telefonla/konuşmayla çözülecek sorunu doksan dakika uzatan kurgu. Testi: "Bunu aşmanın en bariz yolu ne — ve o kapı neden kapalı?" Kapı bahaneyle değil gerekçeyle kilitlenmeli.

Sık hata: Kapıyı sonradan bahaneyle kapatmak ("telefonu çekmiyordu") — kilit, kapanmadan önce filmde görünür.

İlgili ders: 4.5

Sessiz Çatışma

Bağdaşmayan isteklerin, tek yüksek ses olmadan davranışlarla çarpışması. Ölçüt desibel değil bağdaşmazlıktır — en gergin sahneler çoğu zaman en sessizleridir.

Sık hata: Durgun sahneyi kavgayla "canlandırmaya" çalışmak: gürültü artar, gerilim artmaz.

İlgili ders: 4.1

Davranışla Duygu

Duyguyu sıfatla anlatmak yerine, o duygunun ürettiği görülür davranışı yazmak. "Cemal oğlunu seviyordu" değil: *Emre'nin bardağını yıkar, kendi bardağının yanına koyar.*

Sık hata: Davranışı yazıp yanına sıfatı da eklemek ("...koydu; ona değer veriyordu") — davranışa güvensizlik. Davranış yeter.

İlgili ders: 1.2

Arkın Kanıtı

Karakter değişiminin söz veya etiketle değil, **eski halinin yapamayacağı bir davranışla** gösterilmesi. Saliha'nın kanıtı: bir hatayı izleyip düzeltilmesini bekleyebilmek.

Sık hata: Değişimi replikle ilan etmek ("Ben artık eski ben değilim") — ilan, kanıt değildir.

İlgili ders: 3.6

Replik Silme Testi

Bir sahnenin dramatik yükünü ölçen test: bütün replikleri sil — olay ve değişim hâlâ anlaşılıyor mu? Anlaşılıyorsa sahne davranışla kurulmuş demektir.

Sık hata: Testi "diyalog gereksizdir" sanmak — diyalog kalabilir; test yalnızca yükün nerede taşındığını ölçer.

İlgili ders: 3.6

Perde

Sinemada filmin büyük yapısal birimi; Senaryo Okulu'nda öğrenme yolculuğunun beş büyük evresi. Kendi filmin gibi, kurulumdan finale.

Sık hata: Perdeyi ders paketi sanmak — perde bir aşamadır: içindeki bölümler bitince yolculukta bir evre kapanır.

İlgili ders: Bölüm 6 (yakında)

Dönüşsüz Kapı

Karakterin kendi seçtiği ve sonuçları geri alınamayan eşik — perdeyi kapatan an. İki şart: karakter seçer + eski duruma aynı kişi ve aynı bedelle dönülemez.

Sık hata: Dış felaketi kapı sanmak — felaket kapı değil, kapıya iten eldir.

İlgili ders: 6.2

Orta Nokta Aynası

Yolun yarısında karakterin seçmediği, GÖRDÜĞÜ an — istek ile ihtiyacın aynı şey olmadığını ilk kez fark ettiği yüzleşme. Her kapı dönümdür; ama her dönüm kapı değildir — ayna bunun kanıtı.

Sık hata: Aynaya seçim yazmak (seçim varsa o kapıdır, ayna değil).

İlgili ders: 6.3

"Neden Şimdi?" Testi

Platform imza testi — her olay ve bilgi için: "Bunu seyirciye neden BU noktada veriyorum?" Cevabı olmayan olay yanlış yerdedir ya da gereksizdir. Klişe testinin zamansal kardeşi.

Sık hata: "Sırası geldi" cevabını gerekçe sanmak.

İlgili ders: 6.1

Sözleşme İlkesi

Dünyanın kuralı bir kez kurulunca seyirciyle sözleşme imzalanır — kural sessizce unutulamaz; bükülecekse bedelli ve görünür bükülür.

Sık hata: Finalde kuralı kurulmamışken bükmek (tutarsızlık) ya da kurulmuş kuralı sessizce unutmak.

İlgili ders: 5.2

Bilir/Bilmez Testi

Karakterin kendi hakkındaki körlüğünü ölçen çift: ne İSTEDİĞİNİ bilir, neye İHTİYACI olduğunu bilmez. Aradaki makas filmi taşır; ayna anında görünür, dorukta son kez hesaplaşır.

Sık hata: İstekle ihtiyacı aynı şey yazmak (makas yoksa karakter ilk sahnede tamamlanmıştır — film gereksizdir).

İlgili ders: 3.2

Mikro-Çatışma

Tek sahnenin çatışması — bu sahnede biri bir şey ister, bir şey engeller; merkezi çatışmanın sahneye düşen gölgesi. Engelin üç yüzü: karşı karakter · mekân/koşul · karakterin kendisi.

Sık hata: Çatışmayı kavga sanmak — bağırış çatışma değildir; sessiz sahne savaş alanı olabilir.

İlgili ders: 7.3

Salınım

Sahnedeki değişimin hissedilen biçimi — sahne bir dramatik yükle açılır, başka bir yükle kapanır; yön ya da yoğunluk farkı yeter. Zincir: motor sürtünür → değişim olur → salınım duyulur.

Sık hata: Her sahnede 180° fırtına aramak — savrulan film seyirciyi hissizleştirir; ölçü yön, savrulma değil.

İlgili ders: 7.4

Karakter Sesi

Bir karakterin kelime seçimi, cümle yapısı, ritmi ve kaçınmalarıyla oluşan ayırt edilebilir konuşma biçimi. (Anlatıcı sesi / V.O. ile karışmaz — o ayrı araçtır.)

Sık hata: Sesi tik, ünlem ve ağız süsleriyle kurmak — aksesuar, temelin (dünya görüşü, ilişki konumu, kaçınma örüntüsü) yerine geçmez.

İlgili ders: 8.3

Yazar Gibi Okumak

Bir sahneyi yalnızca "ne oldu"suyla değil, etkinin hangi tercihlerle kurulduğunu görerek okuma. Seyirci sonucu okur (üzüldüm, gerildim); yazar gibi okuyan, sonucu kuran tercihleri arar. Merceğin tek hareketi: etkiyi hissedince durup "bunu bana ne yaptırdı?" diye sormak.

Sık hata: Yazar gibi okumayı kusur avlamak sanmak — mercek bir eleştiri değil, bir çözme aletidir; en çok işleyen tercihi bulmak da okumadır.

İlgili ders: 9.1

Sahne Sökümü

Bir sahneyi üç soruyla katmanlarına ayırma yöntemi: sahne ne istiyor (istek — sahnenin peşinde olduğu dramatik hareket), güç kimde ve nasıl değişiyor (güç — sonucu belirleme, bilgiyi tutma, konuşmayı yönlendirme ya da ilişkiyi kesme imkânı), etki seyirciye nasıl yaptırılıyor (etki — seyircinin neyi beklemesi, bilmesi, yanlış anlaması ya da hissetmesi sağlanıyor). Sıra: istek → güç → etki.

Sık hata: "İstek" yerine olay özeti yazmak — istek sahnenin peşinde olduğu dramatik harekettir; olay, olan şeydir.

İlgili ders: 9.2